مده و طول مدت بدن را بگذارد و منجر بذبول و سل و دق گردد چهارم ذيابيطس است كه آن به سبب فرط عطش و سرعت نزول بول و گرمى مزاج گرده رطوبات را فانى مىسازد و بدن را لاغر مىگرداند حتى كه منجر به سل مىشود و پنجم خراجات عظيمه است كه در متن يا حالبين يا مقابل گرده بهم رسند و به جهت كثرت سيلان مده و صديد استفراغ جميع بدن بدين طريق گردد و بر بدن گوشت و رطوبت باقى نماند و سل گردد ششم سحج امعاست كه مزمن گردد و بدان قيام دم و مده به طول انجامد و به غذا منتفع گردد و به سبب اسخدا را و به جهت فرط تزجر قبل از هضم و به جهت ضعف قوت طبعى پس مؤدى بذوبان و سل گردد چون از بيان متعلق اين بمحث فارغ شديم اكنون به ذكر علاج سل مىگردانيم علاج در ابتدا كه هنوز خون باريم در سرفه برايد و قوت قوى باشد به صورت آثار نزله‌ى حار فصد سر رو نمايند كه نفع آن به تجربه رسيده و تدبير حبس نزله كنند و بوجود اسباب ديگر فصد باسليق كنند و هرگاه كه خون بند گردد و ريم آمدن گيرد در اين صورت قرص طباشير سرطانى و قرص سرطان كافورى با عرق كافور دهند و بعد تمكن و غور قرحه اصلا علاجى نمىپذيرد و جهت مانع بودن حركت سرفه و تنفسى از اندمال جراحت كذا فى النبض الكبير و بهتر آن است كه يك روز علاج تپ ديگر روز علاج قرحه كنند بلكه هر روز صبح علاج قرحه نمايند و شام علاج تپ و اين تدبير در حق شخصى است كه از رو نخست به طبيب رسيده باشد و غذا آش جو سرطانى دهند . و اگر ضعف بسيار بود در آن پايچه بره و بزغاله‌ى پخته نوشانند . و اگر سرفه‌ى شديد بود در آش جو عناب و تخم كاهو افزايند و هرگاه كه اسهال و ورم اطراف و ضعف حرارت به شدت باشد سفوف والد علوى خان و حكيم اكمل خان و حب علوى خان و حب حكيم شريف خان هر دو جواهر دار همراه عرق شير دهند . بالجمله اصل السوس چهار ماشه بيخ انجبار تخم خطمى خبازى هر يك شش ماشه جوش داده صاف نموده شيره‌ى تخم خرفه شيره‌ى تخم كاهو هر يك شش ماشه شربت دياقوذا يك توله داخل كرده بدهند و يا اصل السوس مقشر يك ماشه طباشير تخم خطمى زهر مهره‌ى خطائى هر يك نيم ماشه مغز تخم خيارين تخم بستان افروز كتيرا صمغ عربى هر يك دو ماشه كافور زعفران هر يك دو سرخ كوفته بيخته بخورند و بالايش شيره‌ى تخم كاهو شيره‌ى تخم خرفه شيره‌ى گاو زبان شيره‌ى اصل السوس شربت بنفشه خاكشى پاشيده بنوشند و گاهى سفوف مذكور همراه شير بز يا عرق شير به جهت سلول معمول است . و ايضا سرطان محرق كتيرا صمغ عربى مغز تخم كدو مغز بادام تخم خطمى تخم بستان افروز گيرد بيخ انجبار كافور هر يك نيم ماشه كوفته بيخته قرص ساخته يا سفوف نموده با شربت دياقوذا سرشته بخورند بالايش عرق كافور بنوشند كه در سل و نفث الدم معمول است . و ايضا وقتى كه با سل تپ عفنى يار باشد كوكنار يك ماشه صمغ عربى نشاسته كتيرا طباشير هر يك سه ماشه تخم خرفه تخم خطمى خبازى هر يك پنج ماشه مغز تخم خيارين مغز تخم كدو مغز بهدانه هر يك هفت ماشه كوفته بيخته سفوف ساخته با شربت خشخاش بليسند يا آب عناب و نيلوفر بخروند و لعوقات بخورانند و قرص سلطان همراه شير خر و يا زن و يا بز داون نيز معمول است به شرطى كه تپ عفنى نباشد و شير زنان از پستان نوشيدن بسيار فائده مىكند . و اگر تپ قوى باشد ماء الشعير با سرطان پخته بياشامند و ماء الشعير سبزر به شربت خشخاش و سفوف سرطانات و شربت خشخاش مع شربت انار شيرين و شربت كزبره البر و انار شيرين به آب خطمى و گاه به آب گاو زبان و اصل السوس مطبوخ و شكر بدهند و كثرت استعمال گلقند تازه حتى كه نان خورش نيز همين باشد از مجربات بوعلى سينا است . و اگر از آن تنگى نفس پيدا شود بلعوقات بارده تدارك نمايند و سفوف سرطان نيز مفيد است . و اگر گلقند حرارت زياده كند به مثل شيره‌ى تخم خرفه و شربت انار تسكين سازند . و اگر حرارت قوى باشد كافور يك سرخ افرايند يا قرص كافور يا طباشير كافورى اضافه نمايند و غرى السمك را در آب گرم حل كرده و به شكر شيرين ساخته هر روز چند بار جرعه جرعه نوشيدن از مجربات قرشى است و يا خاكستر سرطان در شربت خشخاش آميخته بليسند و بالايش سر پشم ماهى در آب گرم حل كرده با نبات بنوشند و پنير تازه بى نمك خوردن هم مناسب است و اصلاح اغذيه از جمله علاج اين مرض است و غذا شوربا از گوشت بز و بزغاله و جوجه‌ى مرغ و پاچه كنند . بالجمله به تدبيروق و منع نوازل پردازند و حبوب مسكن سعال در دهان دارند و لعوقات سعال دهند و قرص سرطان كافوى و حبوب سعال و شربت خشخاش هنگام شدت سرفه نيز مفيد است . و اگر تنفس تنگ شود شربت بنفشه و زوفا . و اگر شكم نرم گردد شربت حب الآس و خشخاش كه در آن قرص طباشير كافورى يا گل ارمنى يا جز آن آميخته باشند بدهند . و اگر قبض افراط كند يا حاجت استفراغ گردد نقوع يا طبيخ عناب و سپستان و گل بنفشه و نيلوفر و خطمى و خبازى و گاو زبان و مانند آن با شيرخشت و ترنجبين و مغز فلوس و روغن بادام بياشامند و در اين مرض قبض بهتر از اين است و تخم خشخاش سفيد بنفشه خشك صمغ عربى كتيرا نشاسته به لعاب بهدانه حب ساخته در دهن دارند و آب آن فرو برند . و بدانند كه استعمال قرص طباشير كافورى و قرص سرطان و قرص سرطان كافورى و گلقند به انحاى شتى